मुख्य तथ्य
- अंशबण्डा मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ बमोजिम हुन्छ।
- बाबु, आमा, पति वा पत्नी, छोरा र छोरी अंशियार हुन् र प्रत्येक अंशियारको अंश बराबर हुन्छ।
- छोरी पनि छोरासरह बराबर अंश पाउने अंशियार हुन्।
- सगोलको पारिवारिक सम्पत्ति बण्डा हुन्छ; व्यक्तिको आफ्नै स्वआर्जित सम्पत्ति सामान्यतया उसैको स्वेच्छामा रहन्छ।
- सहमतिको अंशबण्डा मालपोत कार्यालयमा बण्डापत्र रजिस्ट्रेसन पारित गराएपछि पक्का हुन्छ।
- परिवारमा सहमति नभए कुनै पनि अंशियारले जिल्ला अदालतमा अंश मुद्दा दायर गर्न सक्छ।
अंशबण्डा भनेको के हो?
अंशबण्डा भनेको सगोलमा रहेको पारिवारिक सम्पत्ति त्यसमा हक हुने अंशियारबीच कानुनी रूपमा बाँडी प्रत्येकलाई आफ्नो भागको छुट्टै मालिक बनाउने प्रक्रिया हो। यसको व्यवस्था मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ को अंशबण्डासम्बन्धी प्रावधानमा छ।
अंशबण्डा नहुँदासम्म सगोलमा बस्ने परिवारका सदस्यको सम्पत्तिमा संयुक्त हक रहन्छ। सबै जीवित र मिलेकै अवस्थामा, सम्बन्धविच्छेदका बेला पत्नीको अंशका लागि, वा विवादपछि पनि अंशबण्डा हुन सक्छ। अंशबण्डा पूरा भएपछि प्रत्येकले आफ्नो भाग प्रयोग, बिक्री, धितो वा दान–बकस गर्न सक्छन्।
अंश पाउने अंशियार को हुन्?
संहिताअनुसार बाबु, आमा, पति वा पत्नी, छोरा र छोरी अंशियार हुन् र सगोलको सम्पत्ति उनीहरूबीच प्रतिव्यक्ति बराबर बाँडिन्छ।
छोरीलाई छोरासरह अंशको हक छ। पत्नी पतिको परिवारमा अंशियार हुन्छिन्। विवाहपछि छोरीले माइतीको सम्पत्तिमा गर्ने दाबी र मृत अंशियारको भाग उनका हकवालामा कसरी सर्छ भन्ने विषय विशेष प्रावधान र अदालतका नजिरमा निर्भर हुने भएकाले आफ्नो पारिवारिक अवस्थाबारे सल्लाह लिनुहोस्। नाति–नातिनीले सामान्यतया सिधै नभई आफ्ना बाबु वा आमाको अंशमार्फत पाउँछन्।
कुन सम्पत्ति बाँडिन्छ, कुन बाँडिँदैन?
पैतृक सम्पत्ति र सगोलको स्रोतबाट जोडिएको सम्पत्तिसहितको सगोलको पारिवारिक सम्पत्ति बाँडिन्छ; व्यक्तिको आफ्नै आर्जन वा उसैलाई मात्र दिइएको दान–बकस वा बकसपत्रजस्ता स्पष्ट स्वआर्जित सम्पत्ति सामान्यतया बाँडिँदैन।
कुनै सम्पत्ति सगोलको हो कि स्वआर्जित भन्ने विषय नै प्रायः विवादको कारण बन्छ: परिवारको पैसाले एक सदस्यको नाममा किनेको जग्गा पनि सगोलको ठहरिन सक्छ। खरिद रकमको स्रोत, मालपोत रसिद, बैंक अभिलेख र परिवार कसरी बस्थ्यो (जस्तै कुनै सदस्यको मानो छुट्टिएको थियो कि थिएन) जस्ता प्रमाणले यो निर्णय गर्छ। अंशबण्डामा सम्पत्ति मात्र होइन, सगोलको कामका लागि लिएको ऋण पनि बाँडिन्छ।
सहमतिमा अंशबण्डा कसरी गर्ने?
सबै अंशियार सहमत भए प्रत्येकको भाग खुलाई बण्डापत्र तयार गरी जग्गा रहेको जिल्लाको मालपोत कार्यालयमा रजिस्ट्रेसन पारित गराउनुपर्छ; जग्गाको हकमा रजिस्ट्रेसन पारित भएपछि मात्र अंशबण्डा कानुनी रूपमा पक्का हुन्छ।
मस्यौदा गर्नुअघि लालपुर्जा, कित्ता नम्बर र क्षेत्रफल, वडा वा स्थानीय तहबाट नाता प्रमाणित, नागरिकता प्रमाणपत्र र पछिल्लो मालपोत (भूमिकर) तिरेको रसिद जुटाउनुहोस्। सबै अंशियारले सही गर्नुपर्छ वा विधिवत प्रमाणित वारेसनामामार्फत प्रतिनिधित्व गराउनुपर्छ। रजिस्ट्रेसन दस्तुर र कर प्रचलित नियमअनुसार लाग्छ र प्रत्येक नयाँ धनीले छुट्टै लालपुर्जा पाउँछन्। नगद, सवारीसाधन वा सेयरजस्ता चल सम्पत्ति पनि सोही बण्डापत्रमा खुलाई सम्बन्धित निकायमा नामसारी गराउन सकिन्छ।
परिवारमा सहमति भएन भने के गर्ने?
अंश नपाएको कुनै पनि अंशियारले जिल्ला अदालतमा अंश मुद्दा दायर गर्न सक्छ; अदालतले अंशियार, सगोलको सम्पत्ति र प्रत्येकको भाग निर्धारण गरी अंश छुट्याउन आदेश दिन्छ।
अदालतले प्रायः अंश मुद्दा पहिले मेलमिलापमा पठाउँछ र धेरै मुद्दा मिलापत्रबाटै टुंगिन्छन्। मुद्दा अघि बढेमा अदालतले मालपोत र नापी कार्यालयलाई स्थलगत रूपमा अंश छुट्याउन आदेश दिन सक्छ। मुद्दा चलुन्जेल अर्को सदस्यले सम्पत्ति बिक्री नगरोस् भन्नका लागि अदालतसँग रोक्का माग्न सकिन्छ। हदम्याद र प्रमाणसम्बन्धी नियम लागू हुने भएकाले विवाद देखिनासाथ ढिलो नगर्नुहोस्।
अंशबण्डाको सट्टा बकसपत्र वा शेषपछिको बकसपत्रबाट सम्पत्ति दिन सकिन्छ?
सकिन्छ, तर दिने व्यक्तिले आफूखुसी गर्न पाउने सम्पत्तिमा मात्र: बकसपत्रले धनी जीवित छँदै सम्पत्ति हस्तान्तरण गर्छ र शेषपछिको बकसपत्र मृत्युपछि लागू हुन्छ; यी दुवैले सगोलको सम्पत्तिमा अन्य अंशियारको हक खोस्न सक्दैनन्।
दुवै लिखत होसियारीपूर्वक तयार गरी कानुनले तोकेको ठाउँमा — जग्गाको हकमा मालपोत कार्यालयमा — पारित गराउनुपर्छ, र छुटेको महसुस गर्ने परिवारका सदस्यले यस्ता लिखतउपर प्रायः मुद्दा गर्छन्। सम्पत्तिमा हक लाग्ने हकवाला नभई कसैको मृत्यु भएमा मुलुकी देवानी संहिताको अपुतालीसम्बन्धी व्यवस्थाले सम्पत्ति कसले पाउने तय गर्छ। पछि अदालतमा प्रतिरक्षा गर्नुभन्दा बकसपत्र वा शेषपछिको बकसपत्रमा सही गर्नुअघि सल्लाह लिनु निकै सस्तो पर्छ।
सहमतिमा बण्डापत्र पारित गर्ने चरण
- सम्पत्तिको सूची
सगोलका सबै जग्गा, घर, नगद र ऋणको कित्ता नम्बर र प्रमाणसहित सूची बनाउने।
- अंशियार यकिन
अंश पाउने सबै सदस्य देखिने नाता प्रमाणित लिने।
- भाग तय
कसले कुन कित्ता वा सम्पत्ति लिने भन्नेमा सहमति गर्ने; छलफल अड्किए मेलमिलाप प्रयोग गर्ने।
- बण्डापत्र मस्यौदा
कानुन व्यवसायी वा इजाजतप्राप्त लेखपढ व्यवसायीबाट स्पष्ट कित्ता विवरण र सबै अंशियारको सहीसहित लिखत तयार गराउने।
- मालपोतमा पारित
कागजात र दस्तुरसहित लिखत पेस गर्ने; कार्यालयले पहिचान र अभिलेख जाँची रजिस्ट्रेसन पारित गर्छ।
- नयाँ लालपुर्जा
प्रत्येक धनीले छुट्टै लालपुर्जा पाउँछन्; एउटै कित्ता टुक्रिने भए नापीबाट कित्ताकाट गराउने।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
आमाबाबुले छोराछोरीलाई अंश दिन इन्कार गर्न सक्छन्?
सगोलको सम्पत्तिमा सक्दैनन्। अंश नपाउने अंशियारले अंश मुद्दा गर्न सक्छ। तर आमाबाबुले आफ्नो स्वआर्जित सम्पत्ति कानुनको सीमाभित्र आफ्नो इच्छाअनुसार गर्न सक्छन्।
छोरीले छोरासरह अंश पाउँछन्?
पाउँछन्। संहिताअनुसार छोरी बराबर अंश पाउने अंशियार हुन्। विवाहित छोरीसम्बन्धी प्रश्न तथ्यमा निर्भर हुने भएकाले कानुन व्यवसायीसँग बुझ्नुहोस्।
रजिस्ट्रेसन नगरिएको घरायसी बण्डापत्र मान्य हुन्छ?
परिवारको सहमति देखाउने प्रमाण बन्न सक्छ, तर जग्गाको हकमा प्रत्येक धनीको सुरक्षित र छुट्टै स्वामित्वका लागि मालपोत कार्यालयमा बण्डापत्र पारित गराउनुपर्छ।
विदेशमा रहँदा अंश दाबी गर्न सकिन्छ?
सकिन्छ। बण्डापत्र पारित गर्न र मुद्दा चलाउन दुवैमा प्रमाणित अधिकृत वारेसनामा र नेपालमा कानुन व्यवसायीमार्फत काम गर्न सकिन्छ।
अन्तिम पुनरावलोकन: २०२६-११-१८ · पुनरावलोकन: अधिवक्ता अग्नि कुमार दनुवार. सामान्य जानकारी मात्र, कानुनी सल्लाह होइन। कानुन परिवर्तन हुन सक्छ; आफ्नो अवस्थाबारे कानुन व्यवसायीसँग परामर्श लिनुहोस्।