मुख्य तथ्य
- सम्बन्धविच्छेद मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ बमोजिम हुन्छ र जिल्ला अदालतले निर्णय गर्छ।
- पति–पत्नीले आपसी सहमतिमा, वा एक पक्षले संहिताले मानेका आधारमा सम्बन्धविच्छेद माग्न सक्छन्।
- सम्बन्धविच्छेद गर्नुअघि अदालतले सामान्यतया मेलमिलाप वा पुनर्मिलनको प्रयास गर्छ।
- पत्नीको अंश र मानाचामलको निर्णय सम्बन्धविच्छेदसँगै हुन्छ।
- बालबालिकाको संरक्षण बालबालिकाको सर्वोत्तम हितका आधारमा तय हुन्छ र पालनपोषणको दायित्व दुवै अभिभावकको रहन्छ।
- फैसलापछि सम्बन्धविच्छेदको घटना वडा कार्यालयमा दर्ता गराउनुपर्छ।
नेपालमा सम्बन्धविच्छेद कसरी गरिन्छ?
नेपालमा सम्बन्धविच्छेदका लागि जिल्ला अदालतमा — पति–पत्नी दुवैको आपसी सहमतिमा संयुक्त रूपमा, वा मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ ले मानेको आधारमा एक पक्षले — निवेदन वा फिराद दिनुपर्छ। अदालतको निर्णयबिना निजी सम्झौता वा समुदायको निर्णयले मात्र विवाह अन्त्य हुँदैन।
संहिताको परिवारसम्बन्धी भागले विवाह कुन अवस्थामा अन्त्य हुन सक्छ र त्यसपछि सम्पत्ति, मानाचामल र बालबालिकाबारे के हुन्छ भन्ने तोकेको छ। कार्यविधि मुलुकी देवानी कार्यविधि संहिता, २०७४ बमोजिम हुन्छ। व्यवहारमा अदालतले पहिले पति–पत्नी पुनः मिल्न सक्छन् कि भनी प्रायः मेलमिलापमा पठाएर हेर्छ, त्यसपछि सम्बन्धविच्छेद, सम्पत्ति र संरक्षणको निर्णय सँगै गर्छ।
नगरपालिकाको न्यायिक समितिले सम्बद्ध विषयमा मेलमिलाप गराउन सहयोग गर्न सक्छ, तर विवादित सम्बन्धविच्छेदको निर्णय जिल्ला अदालतले गर्छ।
आपसी सहमतिमा सम्बन्धविच्छेद गर्न सकिन्छ?
सकिन्छ। पति–पत्नी दुवैले आपसी सहमतिमा संयुक्त निवेदन दिन सक्छन् र यो प्रायः सबैभन्दा छिटो र कम खर्चिलो बाटो हो।
संयुक्त निवेदनमा सम्पत्तिको बाँडफाँड, मानाचामल, बालबालिका कोसँग बस्ने र पालनपोषण खर्च, तथा अर्को अभिभावकसँग भेटघाटबारे भएका सहमति उल्लेख हुनुपर्छ। दुवैको स्वतन्त्र मञ्जुरी छ र बालबालिकाको हित सुरक्षित छ भन्ने अदालतले यकिन गर्छ। सबै विषय सहमत भई लिखित भएमा आपसी सहमतिको सम्बन्धविच्छेद विवादित मुद्दाभन्दा निकै छिटो टुंगिन सक्छ।
एक पक्षले कुन आधारमा सम्बन्धविच्छेद माग्न सक्छ?
अर्को पक्षको मञ्जुरीबिना सम्बन्धविच्छेद माग्न संहिताले मानेको आधार चाहिन्छ र त्यो प्रमाणद्वारा पुष्टि गर्नुपर्छ।
संहिताले मानेका आधारमा उदाहरणका लागि अर्को पक्ष मञ्जुरीबिना संहिताले तोकेको अवधिसम्म लगातार अलग बसेको, सँगै बस्न नसकिने गरी शारीरिक वा मानसिक यातना दिएको, गम्भीर हानि पुर्याउने षड्यन्त्र गरेको, र विवाहबाहिर यौन सम्बन्ध राखेकोजस्ता अवस्था पर्छन्। केही आधार पत्नी र पतिका लागि छुट्टाछुट्टै उल्लेख छन्। शब्द र अवधि निर्णायक हुने भएकाले मुद्दा दायर गर्नुअघि कानुन व्यवसायीसँग आफ्नो तथ्य हालको कानुनसँग भिडाउनुहोस्।
सम्बन्धविच्छेद हुँदा पत्नीले के सम्पत्ति र मानाचामल पाउँछिन्?
सम्बन्धविच्छेद हुँदा पत्नीले पतिको परिवारको सम्पत्तिबाट आफ्नो अंश पाउने हक राख्छिन् र अदालतले मानाचामल पनि भराउन सक्छ; यी विषयको निर्णय सम्बन्धविच्छेदकै कारबाहीमा हुन्छ।
अंश पतिले आफ्नो परिवारसँग सगोलमा राखेको सम्पत्तिलाई सबै अंशियारबीच बाँडेर निकालिन्छ। अंश नमागेको वा व्यावहारिक नभएको अवस्थामा, वा अदालतले उचित ठानेमा, पतिको आय र सम्पत्ति तथा पत्नीको आवश्यकता हेरी एकमुष्ट वा नियमित रूपमा मानाचामल भराउन सकिन्छ। कुनै पक्षको स्पष्ट निजी सम्पत्ति — जस्तै आफ्नै आर्जन वा त्यस व्यक्तिलाई मात्र दिइएको दान–बकस — फरक तरिकाले हेरिने भएकाले हरेक सम्पत्ति कसरी प्राप्त भयो भन्ने प्रमाण राख्नुहोस्।
सम्बन्धविच्छेदपछि बालबालिका कोसँग रहन्छन्?
अदालतले बालबालिकाको सर्वोत्तम हितका आधारमा संरक्षणको निर्णय गर्छ; साना बालबालिका सामान्यतया आमासँग रहन्छन् र पालनपोषणको दायित्व दुवै अभिभावकको रहन्छ।
ठूला बालबालिकाका हकमा अदालतले उमेर, पढाइ, स्वास्थ्य, दुवै अभिभावकको अवस्था र परिपक्व बालबालिका भए उनीहरूको आफ्नै इच्छा बालबालिकासम्बन्धी ऐन, २०७५ को मार्गदर्शनमा हेर्छ। दैनिक हेरचाह नगर्ने अभिभावकलाई सामान्यतया पालनपोषण खर्च बेहोर्न र भेटघाटको व्यवस्था मिलाउन आदेश हुन्छ। अवस्था उल्लेख्य रूपमा फेरिएमा संरक्षणसम्बन्धी आदेशमा पुनर्विचार माग्न सकिन्छ।
सम्बन्धविच्छेदमा कति समय लाग्छ?
सबै विषयमा सहमति भएको आपसी सम्बन्धविच्छेद तुलनात्मक रूपमा छोटो समयमा टुंगिन सक्छ, तर सम्पत्ति र संरक्षणमा विवाद भएको मुद्दामा प्रायः एक वर्ष वा सोभन्दा बढी लाग्छ।
समय अदालतको मुद्दाको चाप, अर्को पक्षलाई — विशेषगरी विदेशमा भए — म्याद कति छिटो तामेल हुन्छ, कति प्रमाण विवादित छन् र मेलमिलाप सफल हुन्छ कि हुँदैन भन्नेमा निर्भर गर्छ। सम्पत्ति र बालबालिकाका विषय छिटो मिलाउनु नै मुद्दा छोट्याउने सबैभन्दा ठूलो उपाय हो।
सम्बन्धविच्छेदका लागि निवेदन दिने चरण
- कागजात जुटाउने
विवाह दर्ता प्रमाणपत्र, दुवैको नागरिकता प्रमाणपत्र, बालबालिकाको जन्मदर्ता, र सम्पत्ति तथा आयका प्रमाण।
- आधार र सम्पत्तिबारे सल्लाह
आपसी सहमतिको निवेदन कि विवादित मुद्दा भन्ने तय गरी सम्पत्ति र मानाचामलका दाबी सूचीबद्ध गर्ने।
- जिल्ला अदालतमा दर्ता
अदालती दस्तुरसहित निवेदन वा फिराद दर्ता गर्ने; अदालतले अर्को पक्षलाई म्याद जारी गर्छ।
- पुनर्मिलन वा मेलमिलाप
अदालतले सामान्यतया पुनर्मिलन वा सम्पत्ति र बालबालिकाको विषय मिलाउन मेलमिलापमा पठाउँछ।
- सुनुवाइ र निर्णय
नमिलेमा अदालतले प्रमाण बुझी सम्बन्धविच्छेद, अंश, मानाचामल र संरक्षणको निर्णय गर्छ।
- सम्बन्धविच्छेद दर्ता
अदालतको निर्णय लिएर वडा कार्यालयमा सम्बन्धविच्छेद दर्ता गराउने र आवश्यक परे अन्य अभिलेख अद्यावधिक गर्ने।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
विदेशमा बसेर नेपालमा सम्बन्धविच्छेदको मुद्दा गर्न सकिन्छ?
प्रायः सकिन्छ — कानुन व्यवसायी र विधिवत प्रमाणित वारेसनामामार्फत; तर कुनै चरणमा अदालतले व्यक्तिगत उपस्थिति माग्न सक्छ। यात्रा योजना बनाउनुअघि कानुन व्यवसायीसँग सोध्नुहोस्।
समुदायको बैठक वा कागज गरेर गरिएको सम्बन्धविच्छेद मान्य हुन्छ?
हुँदैन। हालको कानुनअनुसार विवाह अदालतको निर्णयबाट मात्र अन्त्य हुन्छ। निजी कागजले सहमति देखाउन सक्छ, तर त्यसैले विवाह अन्त्य गर्दैन।
पतिले सधैं मानाचामल तिर्नुपर्छ?
सधैं होइन। अदालतले पत्नीले पाउने अंश, दुवैको आय र सम्पत्ति, तथा पत्नी र बालबालिकाको आवश्यकता हेरी निर्णय गर्छ।
सम्बन्धविच्छेदपछि तुरुन्तै पुनर्विवाह गर्न सकिन्छ?
सम्बन्धविच्छेद अन्तिम भएपछि दुवैले पुनर्विवाह गर्न सक्छन्। त्यसअघि निर्णय अन्तिम भएको र सम्बन्धविच्छेद दर्ता भएको सुनिश्चित गर्नुहोस्।
अन्तिम पुनरावलोकन: २०२६-११-१८ · पुनरावलोकन: अधिवक्ता शशिनाथ आचार्य. सामान्य जानकारी मात्र, कानुनी सल्लाह होइन। कानुन परिवर्तन हुन सक्छ; आफ्नो अवस्थाबारे कानुन व्यवसायीसँग परामर्श लिनुहोस्।