मुख्य तथ्य
- जग्गाको स्वामित्व लालपुर्जाले मात्र होइन, मालपोत कार्यालयको श्रेस्ताले पुष्टि गर्छ — सधैं कार्यालयको अभिलेख भिडाउनुहोस्।
- कित्तामा रोक्का वा बैंकको धितो भए बिक्री रोकिन वा जटिल हुन सक्छ।
- नापी कार्यालयको नक्सा र ट्रेसले कित्ताको आकार, सिमाना र बाटो छोएको छ कि छैन देखाउँछ।
- भू–उपयोग ऐन, २०७६ अनुसार जग्गाको वर्गीकरण हुन्छ; वर्गीकरणले घर बनाउन र कित्ताकाट गर्न असर गर्न सक्छ।
- मालपोत कार्यालयमा राजीनामा पारित भएपछि मात्र हक हस्तान्तरण कानुनी हुन्छ।
- जाँच नसकिँदै ठूलो बैना दिनु खरिदकर्ताले पैसा गुमाउने सबैभन्दा सामान्य कारण हो।
जग्गाको वास्तविक धनी को हो भनेर कसरी जाँच्ने?
कित्ताको श्रेस्ता राख्ने मालपोत कार्यालयमा स्वामित्व जाँच्नुहोस् र त्यसलाई बिक्रेताको लालपुर्जा र नागरिकता प्रमाणपत्रसँग भिडाउनुहोस्। बिक्रेताको हातमा रहेको पुर्जा पुरानो, दोहोरो वा किर्ते हुन सक्छ; मान्य हुने कार्यालयको श्रेस्ता हो।
कित्ता नम्बर, वडा, स्थानीय तह र क्षेत्रफल लिई श्रेस्ताको प्रतिलिपि वा विवरण निकाल्नुहोस्। नाम, बाबु वा बाजेको नाम र नागरिकता नम्बर हुबहु मिल्छ कि मिल्दैन हेर्नुहोस्। जग्गा संयुक्त नाममा वा मृत व्यक्तिको नाममा भए सबै सहधनी वा हकवाला बिक्रीमा सामेल हुनुपर्छ र पहिले नामसारी गर्नुपर्ने हुन सक्छ। धेरै मालपोत कार्यालयमा अभिलेख कम्प्युटरमा राखिएकाले जाँच छिटो हुन्छ, तर सधैं आधिकारिक प्रतिलिपिमै भर पर्नुहोस्।
जग्गा रोक्का, धितो वा विवादमा छ कि कसरी थाहा पाउने?
कित्तामा कुनै रोक्का वा धितो बन्धक जनिएको छ कि छैन मालपोत कार्यालयमा सोध्नुहोस्; यीमध्ये कुनै पनि भए राजीनामा पारित हुन रोकिन वा जटिल हुन सक्छ।
रोक्का अदालत, बैंक, सरकारी कार्यालयको अनुरोधमा वा विचाराधीन विवादका कारण राखिन्छ; धितो भनेको ऋण चुक्ता नहुन्जेल बैंक वा ऋणदाताको दाबी रहनु हो। साथै छिमेकी र वडा कार्यालयसँग सिमाना, बाटो वा अंशबण्डासम्बन्धी विवाद छ कि बुझ्नुहोस् र श्रेस्तामा मोही जनिएको छ कि हेर्नुहोस् — जनिएको मोहीको जग्गामा कानुनी हक हुन सक्छ। अदालतमा मुद्दा विचाराधीन भए पारित भइसकेको बिक्री पनि चुनौतीमा पर्न सक्छ।
नक्सा, ट्रेस र बाटो किन महत्त्वपूर्ण छन्?
नापी कार्यालयको नक्सा र ट्रेसले कित्ताको वास्तविक आकार, सिमाना र सार्वजनिक बाटोसम्म पहुँच छ कि छैन देखाउँछ; जमिनमा देखिने कुरा फरक हुन सक्छ।
कित्ताको नापी नक्सा र ट्रेस लिई बिक्रेता र छिमेकीसँग सिमाना घुमेर हेर्नुहोस्। कानुनी मान्यताप्राप्त बाटो नभएको जग्गामा घर बनाउन वा पुनः बेच्न गाह्रो हुन सक्छ। जमिनको क्षेत्रफल र अभिलेखको क्षेत्रफल फरक परे पैसा दिनुअघि मिलाउनुहोस्। ठूलो कित्ताको केही भाग किन्दा नापी र मालपोतबाट कित्ताकाट गर्नुपर्छ र न्यूनतम क्षेत्रफल तथा बाटोको चौडाइसम्बन्धी स्थानीय नियम लागू हुन सक्छन्।
किनेको जुनसुकै जग्गामा घर बनाउन सकिन्छ?
जरुरी छैन। भू–उपयोग ऐन, २०७६ अनुसार जग्गाको प्रयोगका आधारमा वर्गीकरण हुन्छ (जस्तै कृषि, आवासीय, व्यावसायिक) र के बनाउन पाइन्छ भन्ने नगरपालिकाको भवन मापदण्डले तय गर्छ।
किन्नुअघि स्थानीय तह (नगरपालिका वा गाउँपालिका) मा कित्ताको वर्गीकरण, बाटो र नदीबाट छोड्नुपर्ने दूरी, जोखिम वा संरक्षण क्षेत्र, र नक्सा पास प्रक्रियाबारे बुझ्नुहोस्। गुठी जग्गा, ऐलानी वा सार्वजनिक जग्गा, वनको सिमाना र नदी किनारका जग्गामा विशेष बन्देज हुन सक्छ। बिक्रेताले स्थानीय तहमा तिर्नुपर्ने भूमिकर (मालपोत) अद्यावधिक तिरेको छ कि छैन पनि जाँच्नुहोस्।
जग्गाको राजीनामा कसरी पारित हुन्छ?
बिक्रेता र खरिदकर्ताले मालपोत कार्यालयसमक्ष राजीनामा लिखतमा सही गरी कार्यालयले पारित गरेपछि मात्र बिक्री कानुनी रूपमा पूरा हुन्छ; त्यसअघि जति पैसा तिरे पनि तपाईं धनी हुनुहुन्न।
लिखत इजाजतप्राप्त लेखपढ व्यवसायी वा कानुन व्यवसायीले तयार गर्छन्। दुवै पक्ष नागरिकता प्रमाणपत्र र फोटोसहित उपस्थित हुन्छन्, साक्षीले सही गर्छन् र कार्यालयले अभिलेख र पहिचान जाँच्छ। कारोबार मूल्यमा स्थान र खरिदकर्ताको प्रकारअनुसार फरक दरमा रजिस्ट्रेसन दस्तुर लाग्छ र बिक्रेतालाई पुँजीगत लाभकर लाग्न सक्छ — हालको दर कार्यालयमै यकिन गर्नुहोस्। पारित भएपछि खरिदकर्ताले नयाँ लालपुर्जा पाउँछन्; श्रेस्तामा पनि नाम परिवर्तन भएको जाँच्नुहोस्।
जग्गा खरिदमा कस्ता ठगीबाट सावधान रहने?
एउटै कित्ता एकभन्दा बढी खरिदकर्तालाई बेच्नु, आफ्नो पूर्ण स्वामित्व नभएको जग्गा बेच्नु, किर्ते लालपुर्जा वा नागरिकता प्रयोग गर्नु, र ठूलो बैना लिएर बेपत्ता हुनु वा राजीनामा पारित गर्न इन्कार गर्नु सबैभन्दा सामान्य ठगी हुन्।
- रसिदबिना नगद नदिनुहोस्; श्रेस्तामा रहेका धनीको खातामा बैंकमार्फत भुक्तानी गर्नुहोस्।
- स्थानीय बजारभन्दा धेरै सस्तो मूल्य र "आजै तिर्नुहोस्" भन्ने दबाबप्रति सतर्क रहनुहोस्।
- दलालमा भर नपरी मालपोत कार्यालयमै बिक्रेताको पहिचान आफैं जाँच्नुहोस्।
- वारेसनामामार्फत जग्गा बेचिँदै छ भने लिखत सक्कली र अझै मान्य छ कि छैन यकिन गर्नुहोस्।
- किर्तेको शंका लागेमा कारोबार रोकी अघि बढ्नुअघि कानुनी सल्लाह लिनुहोस्।
जग्गा खरिद अघिको जाँचसूची
- कित्ताको विवरण
कित्ता नम्बर, क्षेत्रफल, वडा र स्थानीय तह, तथा बिक्रेताको लालपुर्जा र नागरिकताको प्रतिलिपि लिने।
- मालपोतमा भिडाउने
श्रेस्तामा धनी मिल्छ कि हेर्ने; रोक्का, धितो, मोही वा सहधनी छन् कि जाँच्ने।
- नापीबाट नक्सा र ट्रेस
आकार, क्षेत्रफल र बाटो यकिन गरी सिमाना घुमेर हेर्ने।
- स्थानीय तहमा बुझ्ने
जग्गाको वर्गीकरण, भवन मापदण्ड, जोखिम र भूमिकर तिरेको अवस्था।
- बैना दिनुअघि लिखित सम्झौता
बैना दिनुपरे रकम, सर्त र फिर्ताको व्यवस्था लिखित रूपमा राख्ने।
- राजीनामा पारित
मालपोत कार्यालयमा सही गरी दस्तुर र कर तिर्ने र नयाँ लालपुर्जा लिने।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
के लालपुर्जा मात्र स्वामित्वको पर्याप्त प्रमाण हो?
होइन। पुर्जा पुरानो, दोहोरो वा किर्ते हुन सक्ने भएकाले सधैं मालपोत कार्यालयको श्रेस्तासँग भिडाउनुहोस्।
बिक्रेताले बैना लिएर राजीनामा पारित गर्न मानेन भने?
लिखित सम्झौता भए बैना फिर्ता, क्षतिपूर्ति वा उपयुक्त अवस्थामा अदालतमार्फत कार्यान्वयन माग्न सकिन्छ। लिखत नभए असुली निकै कठिन हुन्छ — छिटो सल्लाह लिनुहोस्।
विदेशमा बसेर नेपालमा जग्गा किन्न सकिन्छ?
विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकले विश्वासिलो व्यक्तिलाई प्रमाणित अधिकृत वारेसनामा दिएर प्रायः किन्न सक्छन्। गैरआवासीय नेपाली परिचयपत्रवाला लगायत विदेशी नागरिकलाई जग्गा स्वामित्वमा कानुनी सीमा छ।
अन्तिम पुनरावलोकन: २०२६-११-१८ · पुनरावलोकन: अधिवक्ता अग्नि कुमार दनुवार. सामान्य जानकारी मात्र, कानुनी सल्लाह होइन। कानुन परिवर्तन हुन सक्छ; आफ्नो अवस्थाबारे कानुन व्यवसायीसँग परामर्श लिनुहोस्।