मुख्य तथ्य
- वैदेशिक रोजगारी वैदेशिक रोजगार ऐन, २०६४ बमोजिम नियमन हुन्छ।
- इजाजतप्राप्त म्यानपावर कम्पनी तथा व्यक्तिविरुद्ध उजुरी वैदेशिक रोजगार विभागमा दिइन्छ।
- विभागले छानबिन गर्न, मिलापत्र गराउन, लिएको रकम भराउन आदेश दिन र ठगीका मुद्दा चलाउन सक्छ।
- ऐनअन्तर्गतका ठगी मुद्दा वैदेशिक रोजगार न्यायाधिकरणले हेर्दै आएको छ; यो क्षेत्राधिकार कानुनी तथा विधायिकी पुनरावलोकनमा भएकाले हालको निकाय यकिन गर्नुहोस्।
- हरेक रसिद, बैंक कारोबार, सम्झौता, राहदानीको प्रतिलिपि र सन्देश राख्नुहोस् — यस्ता मुद्दा प्रमाणले टुंगिन्छन्।
- उजुरीको हदम्याद हुने भएकाले ठगीको शंका लाग्नासाथ कारबाही सुरु गर्नुहोस्।
म्यानपावर कम्पनीविरुद्ध कहाँ उजुरी दिने?
वैदेशिक रोजगार ऐन, २०६४ अनुसार म्यानपावर कम्पनीलाई इजाजत दिने र नियमन गर्ने वैदेशिक रोजगार विभागमा उजुरी दिनुहोस्; विभागले ठगी, बढी रकम असुली र सम्झौता उल्लंघनका उजुरी हेर्छ।
उजुरी विभागमा गएर दिन सकिन्छ र विभागको अनलाइन प्रणालीमार्फत पनि दिन सकिन्छ; विदेशमै रहेका कामदारका तर्फबाट आफन्त वा अधिकार दिइएका प्रतिनिधिले उजुरी दिन सक्छन्। पैसा लिने व्यक्ति इजाजतप्राप्त कम्पनी नभई व्यक्तिगत दलाल भए पनि तथ्यअनुसार विभाग वा प्रहरीमा उजुरी जान्छ। मानव बेचबिखनजस्ता गम्भीर अपराध मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ अनुसार प्रहरीले पनि हेर्छ।
के–के प्रमाण जुटाउने?
कसले, कति, कहिले र के वाचा गरेर पैसा लियो भन्ने देखाउने सबै प्रमाण जुटाउनुहोस् — रसिद, बैंक वा वालेट कारोबार, सम्झौता, भिसा र रोजगारी प्रस्ताव, र सन्देशहरू।
- हरेक भुक्तानीको रसिद तथा बैंक, रेमिट्यान्स वा डिजिटल वालेटको विवरण।
- रोजगार सम्झौता, माग पत्र, भिसा र श्रम स्वीकृतिको प्रतिलिपि।
- राहदानीको प्रतिलिपि र सक्कल राहदानी कोसँग छ भन्ने विवरण।
- एजेन्ट वा कम्पनीका कर्मचारीसँगका च्याट, कल विवरण, भ्वाइस म्यासेज र फोटो।
- साक्षी र सँगै जाने अन्य कामदारको नाम तथा फोन नम्बर।
रकम फिर्ताको प्रक्रिया कसरी चल्छ?
उजुरीपछि विभागले कम्पनी वा व्यक्तिलाई झिकाई छानबिन गर्छ र प्रायः पैसा फिर्ता हुने गरी मिलापत्र गराउँछ; ठगी पुष्टि भएमा बिगो र सजायसहित मुद्दा चलाउन सक्छ।
धेरै उजुरीमा विभागको हस्तक्षेपपछि कम्पनीले कामदारलाई पैसा फिर्ता गर्छ, जुन प्रायः सबैभन्दा छिटो उपाय हो। ठगी मुद्दा अघि बढेमा अभियोजनले सजाय र लिएको बिगो भराउन माग गर्छ, जसमा पीडितलाई क्षतिपूर्ति पनि पर्न सक्छ। विभागले कम्पनीको इजाजत र धरौटीमाथि पनि कारबाही गर्न सक्छ। कति समय लाग्छ भन्ने कुरा प्रमाण र अर्को पक्ष कति छिटो फेला पर्छ भन्नेमा धेरै निर्भर हुन्छ।
वैदेशिक रोजगार ठगी मुद्दा कुन अदालतले हेर्छ?
वैदेशिक रोजगार ऐनअन्तर्गतका ठगी मुद्दा काठमाडौंस्थित वैदेशिक रोजगार न्यायाधिकरणले हेर्दै आएको छ, तर सर्वोच्च अदालतले यसको क्षेत्राधिकारमा प्रश्न उठाएको र ऐन संशोधनको प्रस्ताव आएकाले उजुरी वा मुद्दा दिँदा सही निकाय यकिन गर्नुहोस्।
हालका वर्षमा केही व्यक्तिगत ठगी मुद्दा प्रहरीमार्फत जिल्ला अदालत पठाउने वा कामदारको नजिक इजलास बनाउनेजस्ता प्रस्ताव छलफलमा छन्। कुनै परिवर्तन लागू नहुन्जेल मुद्दा दायर गर्नुअघि कानुन व्यवसायीले नयाँ कानुन र अदालतका आदेश जाँच्नुपर्छ, ताकि क्षेत्राधिकारकै कारण मुद्दा नबिग्रियोस्।
विदेशमा चोटपटक, मृत्यु वा तलब नपाएमा के गर्ने?
श्रम स्वीकृति लिई कानुनी प्रक्रियाबाट विदेश गएका कामदारले मृत्यु वा गम्भीर चोटपटकजस्ता अवस्थामा कल्याणकारी कोष सञ्चालन गर्ने वैदेशिक रोजगार बोर्डबाट सहयोग माग्न सक्छन्; तलब नपाएको विषय रोजगारदाता, नेपाली दूतावास र म्यानपावर कम्पनीमार्फत उठाइन्छ।
परिवारले श्रम स्वीकृति, बीमाका कागजात र उपचार वा मृत्युसम्बन्धी प्रतिवेदन राखी बोर्ड र दूतावाससँग छिटो सम्पर्क गर्नुपर्छ। सुविधाको रकम र योग्यता बोर्डको नियमले तोक्ने र समय–समयमा फेरिने भएकाले हालको व्यवस्था बोर्ड वा कानुन व्यवसायीसँग यकिन गर्नुहोस्।
पैसा तिर्नुअघि वैदेशिक रोजगार ठगीबाट कसरी बच्ने?
वैदेशिक रोजगार विभागबाट इजाजतप्राप्त कम्पनीसँग मात्र कारोबार गर्नुहोस्, लिखित सम्झौता र रसिद अनिवार्य माग्नुहोस्, र विदेश जानुअघि श्रम स्वीकृति लिएको सुनिश्चित गर्नुहोस्।
केही तिर्नुअघि कम्पनीको इजाजत र रोजगारीको माग विभागमा जाँच्नुहोस्। असामान्य रूपमा धेरै तलबको वाचा, भ्रमण भिसामा जान भन्ने वा अर्को देश हुँदै पठाउने प्रस्तावप्रति शंका गर्नुहोस्। सही गर्नुअघि रोजगार सम्झौतामा तलब, कामको समय, जिम्मेवारी र अवधि पढ्नुहोस् र प्रतिलिपि राख्नुहोस्। अभिमुखीकरण तालिममा सहभागी हुनुहोस् र गन्तव्य देशको नेपाली दूतावासको सम्पर्क राख्नुहोस्। कामदारबाट लिन पाइने शुल्क नियमन गरिएको हुने भएकाले आफ्नो गन्तव्यका लागि कानुनी रकम कति हो सोध्नुहोस् र हरेक रुपैयाँको रसिद लिनुहोस्।
म्यानपावर कम्पनीबाट पैसा फिर्ता लिने चरण
- थप पैसा नदिने र प्रमाण जुटाउने
रसिद, कारोबार, सम्झौता र सन्देश जम्मा गर्ने; थप पैसा वा कागजात नदिने।
- कम्पनीको इजाजत जाँच्ने
कम्पनी वैदेशिक रोजगार विभागबाट इजाजतप्राप्त हो कि होइन यकिन गरी नाम र इजाजत नम्बर टिप्ने।
- उजुरी दिने
प्रमाणसहित वैदेशिक रोजगार विभागमा प्रत्यक्ष, अनलाइन वा अधिकार दिइएको प्रतिनिधिमार्फत लिखित उजुरी दिने।
- सुनुवाइमा उपस्थित र मिलापत्रको विचार
विभागले अर्को पक्षलाई झिकाउँछ; भुक्तानी तालिकासहितको लिखित मिलापत्रले छिटो टुंग्याउन सक्छ।
- आवश्यक परे ठगी मुद्दा
मिलापत्र नभए सक्षम निकायमा मुद्दा अघि बढ्छ।
- असुली गराउने
भुक्तानी आदेशको पालना हेर्ने र आवश्यक परे कम्पनी वा व्यक्तिविरुद्ध कार्यान्वयन गराउने।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
कम्पनीलाई नभई व्यक्तिगत एजेन्टलाई पैसा दिएको भए उजुरी लाग्छ?
लाग्छ। वैदेशिक रोजगारीको नाममा व्यक्तिले गरेको ठगीविरुद्ध पनि विभाग वा प्रहरीमा उजुरी दिन सकिन्छ। भुक्तानीको प्रमाण विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
उजुरी दिने समयसीमा छ?
छ, ऐनले हदम्याद तोकेको छ। कारण कहिले परेको र उजुरीको प्रकारमा निर्भर हुने भएकाले सकेसम्म छिटो उजुरी दिनुहोस् र कानुन व्यवसायीसँग हदम्याद यकिन गर्नुहोस्।
म विदेशमै हुँदा परिवारले उजुरी दिन सक्छ?
सक्छ — अधिकार दिइएको प्रतिनिधि वा वारेसनामामार्फत; धेरै उजुरी अनलाइनबाट पनि दिन सकिन्छ।
अन्तिम पुनरावलोकन: २०२६-११-१८ · पुनरावलोकन: अधिवक्ता शशिनाथ आचार्य. सामान्य जानकारी मात्र, कानुनी सल्लाह होइन। कानुन परिवर्तन हुन सक्छ; आफ्नो अवस्थाबारे कानुन व्यवसायीसँग परामर्श लिनुहोस्।