मुख्य तथ्य
- कम्पनी ऐन, २०६३ अनुसार कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा कम्पनी दर्ता हुन्छ।
- प्राइभेट लिमिटेड कम्पनीमा एकदेखि १०१ जनासम्म सेयरधनी हुन सक्छन्।
- दर्ताका लागि स्वीकृत नाम, प्रबन्धपत्र, नियमावली र संस्थापकका परिचय कागजात चाहिन्छ।
- दर्ता दस्तुर अधिकृत पुँजीअनुसार तोकिन्छ; हालको दर रजिस्ट्रारको कार्यालयमा यकिन गर्नुहोस्।
- दर्तापछि आन्तरिक राजस्व कार्यालयबाट प्यान (आवश्यक भए भ्याट) लिनुपर्छ र स्थानीय तहमा व्यवसाय दर्ता गर्नुपर्छ।
- विदेशी लगानीका लागि विदेशी लगानी तथा प्रविधि हस्तान्तरण ऐन, २०७५ अनुसार छुट्टै स्वीकृति चाहिन्छ।
कुन व्यावसायिक संरचना रोज्ने?
नेपालका अधिकांश साना तथा मझौला व्यवसाय प्राइभेट लिमिटेड कम्पनीका रूपमा दर्ता हुन्छन्, जसमा प्रत्येक सेयरधनीको दायित्व आफ्नो लगानीसम्म सीमित हुन्छ; एकल स्वामित्वको फर्म वा साझेदारी सरल हुन्छ तर धनीको व्यक्तिगत दायित्व रहन्छ।
प्राइभेट लिमिटेड कम्पनीमा एक जनादेखि १०१ जनासम्म सेयरधनी हुन सक्छन् र सर्वसाधारणलाई सेयर बेच्न पाइँदैन। सर्वसाधारणबाट पुँजी उठाउन पब्लिक लिमिटेड कम्पनी चाहिन्छ, जसमा संस्थापक, पुँजी र सुशासनसम्बन्धी कडा सर्त हुन्छन्। एकल स्वामित्वको प्राइभेट फर्म र साझेदारी फर्म छुट्टै कानुन — प्राइभेट फर्म रजिष्ट्रेशन ऐन, २०१४ र साझेदारी ऐन, २०२० — अनुसार दर्ता हुन्छन् र साना व्यापारमा धेरै प्रयोग हुन्छन्।
नेपालमा कम्पनी कसरी दर्ता गर्ने?
कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा, मुख्यतः अनलाइन प्रणालीमार्फत, पहिले कम्पनीको नाम स्वीकृत गराई त्यसपछि संस्थापकका कागजातसहित प्रबन्धपत्र र नियमावली पेस गरी दर्ता दस्तुर तिरेर कम्पनी दर्ता गरिन्छ।
प्रबन्धपत्रमा कम्पनीको नाम, उद्देश्य, रजिस्टर्ड कार्यालय र पुँजी संरचना हुन्छ; नियमावलीले सेयर, बैठक र सञ्चालकसम्बन्धी आन्तरिक नियम तोक्छ। संस्थापकले नागरिकता प्रमाणपत्र (विदेशीका हकमा राहदानी), फोटो र सहीसहितको मञ्जुरी दिन्छन्; संस्था संस्थापक भए सञ्चालक समितिको निर्णय र दर्ताका कागजात चाहिन्छ। रजिस्ट्रारले निवेदन स्वीकृत गरेपछि दर्ता प्रमाणपत्र जारी गर्छ।
कम्पनी दर्तापछि के–के गर्नुपर्छ?
दर्तापछि आन्तरिक राजस्व कार्यालयमा कर दर्ता (प्यान, र कारोबार वा क्षेत्रअनुसार आवश्यक भए भ्याट) गर्नुहोस्, सञ्चालन गर्ने स्थानीय तहमा व्यवसाय दर्ता गर्नुहोस् र कम्पनीको बैंक खाता खोल्नुहोस्।
कारोबारको प्रकृतिअनुसार औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७६ बमोजिम उद्योग दर्ता, क्षेत्रगत इजाजत (जस्तै नियामक वा मन्त्रालयबाट), र श्रम ऐन, २०७४ तथा योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा ऐन, २०७५ अनुसार कर्मचारीका लागि सामाजिक सुरक्षा कोषमा दर्ता पनि आवश्यक पर्न सक्छ। दर्ता प्रमाणपत्र, प्यान र स्थानीय दर्ता अद्यावधिक राख्नुहोस्।
कम्पनीले नियमित रूपमा के–के पालना गर्नुपर्छ?
हरेक कम्पनीले विधिवत हिसाब राख्नुपर्छ, दर्तावाला लेखापरीक्षकबाट लेखापरीक्षण गराउनुपर्छ, कर विवरण बुझाउनुपर्छ र तोकिएको समयभित्र कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा वार्षिक विवरण तथा अन्य आवश्यक कागजात पेस गर्नुपर्छ।
नयाँ सेयरधनी, सेयर हस्तान्तरण, सञ्चालक, रजिस्टर्ड ठेगाना वा पुँजीमा भएका परिवर्तन रजिस्ट्रारलाई जानकारी गराउनुपर्छ र कतिपयमा प्रबन्धपत्र वा नियमावली संशोधन गर्नुपर्छ। वार्षिक विवरण नबुझाए जरिवाना लाग्छ र कम्पनी खारेज हुन सक्ने भएकाले पहिलो दिनदेखि नै पालना–पात्रो बनाउनुहोस्।
विदेशी वा गैरआवासीय नेपालीले नेपालमा कम्पनी खोल्न सक्छन्?
सक्छन्, तर विदेशी लगानी तथा प्रविधि हस्तान्तरण ऐन, २०७५ अनुसार स्वीकृति चाहिन्छ: कम्पनी दर्ताअघि वा सँगसँगै उद्योग विभाग (ठूला आयोजनाका लागि लगानी बोर्ड) बाट विदेशी लगानी स्वीकृति लिनुपर्छ।
केही क्षेत्रमा विदेशी लगानी निषेधित छ, न्यूनतम लगानी रकम तोकिएको छ र समय–समयमा परिमार्जन भएको छ, र नाफा तथा पुँजी पछि फिर्ता लैजान रकम बैंकिङ माध्यमबाटै भित्र्याउनुपर्छ। गैरआवासीय नेपाली ऐन, २०६४ अनुसार लगानी गर्ने गैरआवासीय नेपालीलाई केही विशेष सुविधा छन्। प्रतिबद्धता गर्नुअघि हालको निषेधित सूची र न्यूनतम सीमा कानुन व्यवसायीसँग यकिन गर्नुहोस्।
कम्पनी दर्ताका लागि के–के कागजात चाहिन्छ?
नेपाली व्यक्तिको स्वामित्वको प्राइभेट लिमिटेड कम्पनीका लागि मुख्य कागजात स्वीकृत नाम, प्रबन्धपत्र र नियमावली, तथा प्रत्येक संस्थापकको परिचय कागजात र सहीसहितको मञ्जुरी हुन्।
ठ्याक्कै कागजात र दस्तुर कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयले तोक्छ र परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले दर्ता गर्नुअघि हालको जाँचसूची र दस्तुर तालिका हेर्नुहोस्। विदेशमा सही भएका वा विदेशी संस्थापकका कागजात प्रायः प्रमाणित वा नोटरी गरी प्रमाणीकरण गराउनुपर्छ।
- संस्थापकको नागरिकता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि (विदेशी संस्थापकको राहदानी) र फोटो।
- सहीसहितको प्रबन्धपत्र र नियमावली।
- रजिस्ट्रारको ढाँचामा संस्थापकको मञ्जुरी र घोषणा।
- संस्था संस्थापक भए त्यसको दर्ता प्रमाणपत्र, सञ्चालक समितिको निर्णय र अधिकृत हस्ताक्षरकर्ताको विवरण।
- रजिस्टर्ड कार्यालयको ठेगाना र लागू हुने अवस्थामा विदेशी लगानी स्वीकृति।
प्राइभेट लिमिटेड कम्पनी दर्ताका चरण
- नाम छनोट र स्वीकृति
रजिस्ट्रारको अनलाइन प्रणालीबाट नाम स्वीकृतिको निवेदन दिने।
- कागजात तयार
प्रबन्धपत्र र नियमावली तयार गर्ने; संस्थापकको नागरिकताको प्रतिलिपि, फोटो र मञ्जुरी जुटाउने।
- पेस र दस्तुर
कागजात अपलोड गरी अधिकृत पुँजीअनुसार दस्तुर तिर्ने र मागिएमा सक्कल पेस गर्ने।
- प्रमाणपत्र प्राप्ति
रजिस्ट्रारले दर्ता प्रमाणपत्र र स्वीकृत कागजात दिन्छ।
- कर तथा स्थानीय दर्ता
आन्तरिक राजस्व कार्यालयबाट प्यान/भ्याट लिने र स्थानीय तहमा व्यवसाय दर्ता गर्ने।
- पालनाको व्यवस्था
बैंक खाता खोल्ने, कर्मचारीलाई सामाजिक सुरक्षा कोषमा दर्ता गर्ने, लेखापरीक्षक नियुक्त गर्ने र वार्षिक विवरणको मिति टिप्ने।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
एक जना व्यक्तिले कम्पनी दर्ता गर्न सक्छ?
सक्छ। प्राइभेट लिमिटेड कम्पनीमा एक जना मात्र सेयरधनी हुन सक्छन्।
कम्पनी दर्तामा कति समय लाग्छ?
कागजात पूरा भए कम्पनी दर्ता प्रायः छिटो हुन्छ, तर कर, स्थानीय, उद्योग र क्षेत्रगत दर्तामा थप समय लाग्छ। विदेशी लगानी स्वीकृतिमा अझ बढी समय लाग्छ।
कम्पनी दर्ताका लागि कानुन व्यवसायी चाहिन्छ?
अनिवार्य होइन, तर राम्रोसँग तयार गरिएको नियमावली र सेयरधनी सम्झौताले साझेदारबीच पछि हुने धेरै विवाद रोक्छ।
अधिकृत, जारी र चुक्ता पुँजीमा के फरक छ?
अधिकृत पुँजी प्रबन्धपत्रअनुसार कम्पनीले जारी गर्न सक्ने अधिकतम पुँजी हो; जारी पुँजी सेयरधनीलाई प्रस्ताव गरिएको भाग हो; चुक्ता पुँजी सेयरधनीले वास्तवमा तिरेको रकम हो। दर्ता दस्तुर अधिकृत पुँजीसँग जोडिएको हुने भएकाले यथार्थपरक राख्नुहोस् र आवश्यक परे पछि बढाउनुहोस्।
अन्तिम पुनरावलोकन: २०२६-११-१८ · पुनरावलोकन: अधिवक्ता शशिनाथ आचार्य. सामान्य जानकारी मात्र, कानुनी सल्लाह होइन। कानुन परिवर्तन हुन सक्छ; आफ्नो अवस्थाबारे कानुन व्यवसायीसँग परामर्श लिनुहोस्।